Het Dossier: Man Ray

Naar aanleiding van de tentoonstelling 'Cineast en Beeldhouwer' schreef conservator Dick van Broekhuizen een uitgebreid dossier over Man Ray en zijn werk.

Halve baard

Op een bepaald moment, ergens in de jaren 1940, liet de kunstenaar, cineast en fotograaf Man Ray zijn baard staan. Niet iedereen in zijn omgeving vond dat een gelukkig keuze; hij kreeg er commentaar op, er waren voor- en tegenstanders. Man Ray loste dat probleem op door de baard half af te scheren, zodat de ene helft van zijn gezicht gladgeschoren, de andere helft met baard getooid was, zoals hij zelf zei: “de ene helft voor degenen die mijn gezicht met baard, de andere helft zonder baard verkiezen”._¹

Man Ray was een complexe persoonlijkheid en een kunstenaar met vele kanten. Dit zelfportret met halve baard verbeeldt die complexiteit. De foto doet ietwat recalcitrant en absurd aan en is daarmee te lezen als een verbeelding van zijn dadaïstisch-surrealistisch kunstenaarschap. Maar de foto is ook een verbeelding van een anecdote uit het echte leven van Man Ray. Volgens kunsthistorica Kim Knowles moest hij veel verschillende gezichtspunten, media, maar ook relaties en levensgeschiedenis in balans houden.

Man Ray was een Amerikaan, maar zijn familie was oorspronkelijk uit Rusland afkomstig. Hij voelde zich het meest thuis in Parijs, maar werkte ook in New York. Zijn werkelijke naam was Emmanuel Radnitzky, maar hij werkte onder de naam waarmee hij beroemd zou worden: Man Ray. Hij bediende zich van verschillende kunstvormen en media, zoals fotografie, sculpturale objecten, film. Soms was hij daadwerkelijk de auteur van zijn films, soms werd hij alleen opgevoerd als cameraman. Hij was een mens van tegenstellingen en dualiteiten._²

Biografie

Man Ray (1890-1976) groeide op in New York._³ Hij studeerde architectuur en ingenieursstudies, maar werd ook als kunstenaar opgeleid. Sinds 1911 gebruikte hij zijn pseudoniem Man Ray. Na zijn contact met andere kunstenaars, de belangrijkste Marcel Duchamp, begon ook Man Ray met het maken van Ready-mades, objecten die met enige aanpassingen een dadaïstische of surrealistische betekenis meekregen. Bekend is zijn strijkijzer met spijkers op de zool gelast, Cadeau, uit 1921.

Man Ray hield zich ook bezig met fotografie en film. In de jaren twintig maakte hij vier korte films, die zijn gaan behoren tot de canon van de ontwikkeling van de cinema.

In de fotografie maakte hij, naast gebruik te maken van een camera, ook fotogrammen, cameraloze beelden die zijn gemaakt met belichting van het fotografisch gevoelige materiaal. Deze beelden, door hem Rayografie genoemd, paste hij ook toe in zijn films. Man Ray publiceerde ook in Harper’s Bazaar, Vu en Vogue.

In de jaren veertig keert hij terug naar Los Angeles in de Verenigde Staten om de Duitse bezetting van Parijs te ontvluchten. Na de oorlog, in 1946, keert hij weer terug naar Parijs. Hij zou daar blijven werken tot zijn dood in 1976.

Relaties

In de jaren twintig kreeg Man Ray een relatie met Kiki de Montparnasse (1901-1953)._⁴ Zij nam het met de zeden van haar tijd niet zo nauw, en was onafhankelijk en vrij in haar seksualiteit._⁵

De Viool van Ingres (1924) is een bijzonder portret van Kiki. Zij is ruggelings te zien, gefotografeerd als een naakt van Ingres. Bij het afdrukken heeft Man Ray twee f-gaten van een viool op de rug getekend. Zo lijkt het lichaam een muziekinstrument te zijn geworden.

Man Ray en Kiki de Montparnasse hadden een relatie van 1921 tot 1928. Historicus Mark Braude heeft de verbintenis tussen Kiki en Man Ray beschreven als meer dan alleen een liefde. Kiki is, achteraf bezien, een van de motoren geweest achter de Parijse avant-garde, waarbij de kunstenaars met elkaar optrokken en elkaar aftroefden in moderniteit en creativiteit._⁶ Modigliani, Duchamp, Picasso en anderen waren allemaal bekend met Man Ray, en met Kiki de Montparnasse en haar favoriete medium. De performance, de kunstvorm waarin zij zich uitdrukte, is helaas niet bewaard gebleven._⁷ Daardoor heeft zij weinig erkenning gekregen voor haar invloed op deze kunst-scene.

Herma frodiet

Man Ray begon rond 1918/1919 te experimenteren met industriële tekentechnieken. Zo gebruikte hij de airbrush voor de tekening Hermafrodiet in 1919._⁸

Pas in 1975 maakte hij een beeld met hetzelfde thema, en met dezelfde vormen als in de prent van 1919. Dat gebeurde in marmer. Enkele edities van bronzen gietsels zijn kort daarna gemaakt. Soms is het beeld in een kussen gelegd, soms is het rechtop getoond, op een blok, overeenkomstig de prent.

De hermafrodiet is een tweeslachtige mens, genoemd naar de Grieks god Hermafrodite, een kind van de intellectuele boodschappersgod Hermes en liefdesgodin Afrodite. Het is een kind van de ratio en de liefde, het balt alle tegenstellingen in één lichaam samen.

Het beeld zelf is een abstractie, geen weergave van dubbelgeslachtelijkheid. De geslachtskenmerken zijn maar vagelijk zichtbaar. Het weergegeven menselijk lichaam, eigenlijk een uitgebreide torso, is voor tweeërlei uitleg vatbaar. De verbeelde seksualiteit is niet erotisch, maar fluïde. Het lichaam is niet bedoeld voor reproductie, maar het menselijk lichaam is een vorm waarin je jezelf -en een ander- kunt terugvinden.

De datering van deze verbeelding is opmerkelijk: een van de eerste experimenten in zijn werklijst uit 1919 is dezelfde Hermafrodiet als een van de laatste objecten in zijn oeuvre, het beeld uit 1975. Het lijkt alsof dit beeld zijn gehele kunstenaarschap met een accolade omarmt. Het verbindende aspect van de Hermafrodiet, ratio en vleselijkheid, is misschien de reden dat Man Ray zijn beeld zo laat nog produceert. Op de een of andere manier zijn de foto van Man Ray met afgeschoren baard en de Hermafrodiet sterk met elkaar verbonden: twee tegengestelden in één beeld, in één lichaam samengevat. Dat kan dadaïstische of surrealistische beeldtaal opleveren, of, minder scherp of dialectisch weergegeven, een synthese die meer is dan alleen de delen.

FILMS

Man Ray is van onschatbaar belang geweest voor de ontwikkeling van de film._⁹ Hij experimenteert met het relatief nieuwe medium. In films zoals Emak Bakia en Retour à la Raison is zijn vormexperiment zeer radicaal. Beelden die bij elkaar worden geplaatst hebben een suggestieve uitwerking, maar een plot of een lopende verhaallijn is soms moeilijk te achterhalen. De films moet je ondergaan of je moet ze begrijpen als mythische collages. Zoals hij zijn foto’s en kunstwerken maakt door uitersten bij elkaar te zetten, zo doet hij dat ook bij zijn films.

Het mechanisme waarmee je films maakt, de camera, is soms zelf aanwezig in de film. De vraag naar werkelijkheid en de registratie van de echte wereld om ons heen- is die wel geldig voor film en fotografie? Man Ray toont juist de onderliggende mechanismen en mechanieken van de filmmaker.

Cameraloze technieken, zoals de Rayografie, past hij ook toe. Hoewel de beelden onecht lijken, zijn het sporen van objecten op lichtgevoelig materiaal, zoals een filmstrook die met objecten is bezaaid en daarna met een lamp belicht. Het menselijk lichaam wordt getoond als een filmdoek, waarop beelden worden geprojecteerd, waardoor verschillende beelden door elkaar worden geregistreerd. Negatieve beelden, dubbele belichting, Man Ray deinst nergens voor terug om zijn films zo expressief en bijzonder mogelijk te maken. Een sfeer van geesten, van een schaduwwereld wordt zo opgeroepen, een wereld die niet helemaal goed zichtbaar is. Filmen door melkglas of door textiele gazen: dat roept onduidelijkheid op, het niet-scherpe, het onkenbare. Oftewel: de kijker kan veel invullen, wordt opgeroepen om mee te denken, om de suggestie af te maken.

Man Ray is de auteur van een complexe visuele wereld, die artificieel aandoet. Hij is niet tevreden met het waarnemen van een alledaagse werkelijkheid, maar hij brengt de werkelijkheid op smaak, door alle ingrepen die hij doet. Hij is een kunstenaar van de uitersten, die hij bijeenbrengt in één kunstwerk. Die dialectiek, de synthese van alles wat in hem en ons omgaat, dat probeert hij uit te drukken, zonder soms te weten wat hij doet, of zijn onderbewuste aan het woord te laten.

Bronnenlijst
1. (Knowles 2012, page 77) “Un côté avec barbe pour ceux qui préféraient avec. Un côté sans, pour ceux qui préféraient sans”.

2. Man Ray figureert als personage in de VRT-serie uit 2025 over het Surrealisme, verpakt in een vermakelijk maar nooit voorgevallen moordmysterie: This is not a murder mystery: https://www.vrt.be/vrtmax/artikels/2025/10/22/wie-is-man-ray-in-this-is-not-a-murder-mystery/

3. Op basis van Britannica Online; Britannica Academic, s.v. "Man Ray," accessed December 22, 2025, https://academic-eb-com.leidenuniv.idm.oclc.org/levels/collegiate/article/Man-Ray/62816.

4. Catel & Jose-Luis Bocquet, Kiki de Montparnasse, London, Self Made Hero, 2022. Bijzondere graphic novel over het leven van Kiki.

5. https://www.cultureelerfgoed.nl/actueel/weblogs/kunstwerk-van-de-maand/2023/de-rug-van-kiki-man-ray-1924

6. https://news.artnet.com/art-world/kiki-de-montparnasse-man-ray-biography-2238009

7. Mark Braude, Kiki Man Ray. Art, Love and Rivalry in 1920s Paris, New York, Norton, 2022.

8. In Bourgeade, Pierre, Bonsoir, Man Ray. Montroughe, France, Fondation Maeght, 2002.

9. Veel informatie uit: Fotiade, Ramona. ‘Spectres of Dada: From Man Ray to Marker and Godard’. In Dada and Beyond, Volume 2, 89-106. BRILL, 2012.