0
Naar aanleiding van de tentoonstelling 'Reclining figures' schreef conservator Dick van Broekhuizen een uitgebreid dossier over de liggende figuur.
In de beeldende kunst van Europa is de verbeelding van een liggende figuur een belangrijke traditie. Mijlpalen in dit genre zijn de liggende figuren waaronder de Giorno in het grafmonument van Giuliano II de’Medici door Michelangelo (1526-31), De Venus van Urbino van Titiaan (1538), de Venus Victrix (Paolina Borghese) door Antonio Canova (1805-08), de Olympia van Manet (1863) en de Rivier van Maillol (1939-43).
Over het algemeen straalt de liggende figuur ontspanning uit, en de genoemde voorbeelden worden door kunstbeschouwers gezien als uitingen van grote schoonheid. De ontspanning en intimiteit van de voorstelling zijn een balsem voor het oog.
Vaak zijn liggende figuren naakt. Daarom zijn erotiek en seksualiteit onderdeel van de beschouwing. De mannelijke figuur van Michelangelo (1475 – 1564) straalt meer activiteit uit dan zijn vrouwelijke counterpart in de tombe, maar die verschillen dan ook als Dag (Giorno) en Nacht (Notte).
De Venus Victrix van Canova (1757 - 1822), voor ons een voorbeeld van classicistische schoonheid, werd in de tijd zelf besproken als wel een heel onthullend portret van de zus van Napoleon Bonaparte.
Deze sculptuur werd in de eerste periode van zijn bestaan alleen maar getoond in de beslotenheid van de woonverblijven van Camillo Borghese.
De Olympia van Manet (1832 - 1883) was onderdeel van een openbaar gevoerde discussie, omdat de geportretteerde een publieke vrouw bleek te zijn. Het zelfbewustzijn dat deze Olympia uitstraalt, was voor negentiende-eeuwse critici van Manet niet te rijmen met haar ongegeneerde, blote, en daarmee voor hen pornografische seksualiteit; geen onderwerp voor zo'n groot schilderij. Tegenwoordig zien we dit schilderij als een verbeelding van zelfvertrouwen en vrouwelijk zelfbewustzijn.
De liggende figuur kenmerkt zich door een bepaalde beeldtaal, die specifiek is. De figuur is niet gepositioneerd zoals men in bed ligt te slapen, of in de doodskist ligt opgebaard. De figuur is juist levend, in rust. Het bovenlichaam is licht opgericht. De houding doet denken aan de Romeinse tijd, waarin mensen aanlagen aan een diner. Of aan het moment dat je tijdens vakantie genietend van zee en zon enigszins opgericht om je heen kijkt, tevreden met het mooie weer en de vrolijke omgeving.
Toch zijn associaties met slaap, de dood, kwetsbaarheid of de passiviteit van de horizontale positie allemaal verbonden met de beschouwing van het genre van de Reclining figure. Kunstenaars zoeken daarom de grenzen op van het standaardtype van de ietwat opgerichte figuur, want daarmee kunnen ze nieuwe betekenis toevoegen.
De beeldhouwer Maillol (1861 - 1944) laat de figuur zweven, alsof zij in het water ligt of in de lucht zweeft. Zo wordt het lichaam een vorm in abstracte zin, het wordt een voorwendsel om een vorm in zwaar metaal te laten zweven in de ruimte. Het wordt een stromende vorm, die het stromen van de rivier bijzonder goed benadert in een menselijk lichaam.
De tentoonstelling toont voorbeelden van allerlei verschillende opvattingen van de Reclining Figure. Kunstenaars gaan niet alleen de concurrentie aan met de conventies en tradities, maar proberen nieuwe wegen te vinden in de visuele wereld van de verbeelding van het lichaam dat zich in de lengterichting in de ruimte uitbreidt.
Voor de kunstenaar Henry Moore (1898 - 1986) is de Reclining figure, in allerlei vormen, van groot belang geweest. Hij heeft talloze sculpturen gemaakt met de liggende figuur als thema, soms zelfs op een zeer abstracte manier. Museum Beelden aan Zee ontbeert een Reclining Figure van Henry Moore, maar heeft het Stedelijk Museum Amsterdam bereid gevonden om een voorbeeld van uitzonderlijke kwaliteit uit te lenen. De Two Piece Reclining Figure No. 4 (1961) is een bijzonder beeld.
Het bestaat uit twee vormen, die elkaar aanvullen tot één lichaam. Hier komen abstractie en de menselijke figuur samen in een vorm, die als je eromheen loopt, soms samensmelt tot een lichaam, soms separate trekken kent. Tussen de oogharen kijkend lijkt het beeld te bestaan uit twee rotsen, stenen, of rotspartijen, waarmee ook een landschappelijke kwaliteit van het lichaam door de kunstenaar wordt geaccentueerd. Het landschap is een genre dat in de sculptuur nauwelijks voorkomt, maar Moore heeft met deze liggende figuren een raakpunt gevonden. Dat maakt het een revolutionaire sculptuur.
Van David Jablonowski (1982) is de sculptuur in abstracto (Amsterdam UMC) een navolging van Moore. Het is een organische golf die de contouren van een liggende figuur volgt.
De vorm van het menselijk lichaam wordt door verschillende kunstenaars zeer verschillend opgevat. De publiekslieveling Sluimerende Venus, een beeld van Jan Meefout (1915 - 1993), is juist geen golvende of landschappelijke vorm, maar een blok marmer, waarin de kunstenaar de Venus heeft zien slapen. Met enkele bewegingen, waarbij de integriteit van het materiaal onaangetast blijft, toont Meefout ons de Venusfiguur in alle zachtheid, zoals zij als een stuk meerschuim uit de zee kan worden geboren.
Het verschil tussen innerlijk en uiterlijk is een thema dat in de Reclining Figures van Karin Arink (1967) en Haroon Gunn-Salie (1989) te zien is. Bij Arink zijn de Zusjes een soort holle hulzen, een liggende tweeling in foetushouding, zwevend tussen aanwezig zijn en de dood, of tussen vervuld zijn en on-ingevuld. Gunn-Salie toont ons eveneens een half opgerichte figuur, een lege huid, een figuur zonder inhoud.
Echt klassieke vormen zijn te vinden bij de voorbeelden van Charlotte van Pallandt (1898 - 1997) en Urs Fisher (1973), en bij de kleinplastiek van Fred Carasso (1899 - 1969). Carasso is altijd bezig met de kunst van zijn geboorteland Italië, en dan vooral de kunst van oudere volkeren zoals de Etrusken. Een liggende figuur, hier op klein formaat, kan de kracht behouden van een monumentaal formaat. Ook Van Pallandt heeft een kleine terracotta gemaakt die de tijd nog steeds heeft doorstaan. Het is een weergave uit het ijzeren repertoire van de liggende figuur. Toch raakt het beeld een snaar, het straalt de melancholie uit, een verlangen naar een tijd die niet meer weerkeert. Het beeld getiteld 6, van de hand van Urs Fisher, is een beeld in een reeks. Het toont een historische, liggende figuur op een chaise longue. Alles is heel schetsmatig en grof gemodelleerd, en de brokstukken liggen naast het beeld, alsof je kijkt naar een archeologische opgraving, of een beeld dat oprijst uit een ruïne. Als we dan in de tijd terechtkomen waar Van Pallandt naar verlangt, dan blijkt de werkelijkheid harder te zijn dan je zou willen. Bijzonder mooi is de beschildering, kleuren die opgebracht zijn als heldere bloemen op de stenen massa’s.
Op de Lichthof staan twee beelden opgesteld: de Mens en Krokodil van Mimmo Paladino (1948), en de Couple van Frank Letterie (1931-2025). Strikt genomen zijn dit geen Reclining Figures. Daarom staan ze ook buiten, en zijn ze te zien vanuit de zaal. De Paladino is een bijzonder beeld, want het toont een figuur in foetushouding, in groen keramiek, dat een uitstraling van jade heeft. De krokodil is ietwat stijfjes op de liggende figuur geplaatst. Het geheel doet denken aan tempelsculptuur in Azië. De foetushouding is een parallel met de Zusjes van Karin Arink. Het witmarmeren beeld van Frank Letterie, heeft visuele raakvlakken met de marmersculptuur van Meefout.
Werken in de tentoonstelling
Henry Moore (UK, 1898-1986)
Two Piece Reclining Figure
1961
Brons
collectie Stedelijk Museum Amsterdam, schenking kunstenaar / gift of the artist
David Jablonowski (DE, 1982)
Lying Figure on Pedestal
2009
Hout, gips, pigment, koper, keramiek
Kunstcollectie Amsterdam UMC
Charlotte van Pallandt (NL, 1898-1997)
Liggende figuur leunend op linkerarm
1941
Terracotta
Collectie museum Beelden aan Zee
Fred Carasso (NL, IT 1899-1966)
Liggende figuur
ca. 1955
Terracotta
Collectie museum Beelden aan Zee
Jan Meefout (NL, 1915-1993)
Liggende vrouw
1975-1980
Olijfhout
Collectie museum Beelden aan Zee
Jan Meefout (NL, 1915-1993)
Sluimerende Venus
1984
Marmer
Collectie museum Beelden aan Zee
Hans Op de Beeck (BE, 1969)
Aline (2)
2016
Gepigmenteerd gips, coated polyester, hout
Collectie museum Beelden aan Zee, particuliere schenking.
Gooitzen de Jong (NL, 1932-2004)
Liggende
1986
Klei
Collectie museum Beelden aan Zee
Waldemar Grzimek (DE, 1918-1984)
Liggende slapende figuur
ca. 1973
Brons
Collectie museum Beelden aan Zee, schenking erven Grzimek
Mimmo Paladino (IT, 1948)
Uomo e coccodrillo
1994
Keramiek
Collectie museum Beelden aan Zee
Frank Letterie (NL, 1931-2025)
Couple
ca. 1980
Marmer
Collectie museum Beelden aan Zee, schenking kunstenaar
Karin Arink (NL, 1967)
Zusjes
1994
Klei
Collectie museum Beelden aan Zee
Urs Fischer (CH, 1973)
6
2014
Brons, olieverf
The EKARD Collection
Haroon Gunn-Salie (SA, 1989)
Sunday Best
2012
Brons
The EKARD Collection